Тос ыдык, тос сүзүк, тос эртине, тос берге...
Бөгүн Кызыл хоорайның 9 дугаар гимназиязының доозукчуларынга Улусчу педагогика төвүнүң башкылары Өг-класска мөзү-бүдүш кижизидилгезинче угланган чагыг-сөстүг, байырымныг ажык чугааны кылган. Ук хемчегни ТР-ның Чазааның чарлааны «Тургузукчу күш-ажылдың база өг-бүлениң ыдыктары» чылынга тураскааткан. Ажык чугаага немелде өөредилге төвүнүң педагогтары Алефтин Кимович, Мая Караевна Делгерлер, Национал школа сайзырадыр институттуң этнопедагогика лабораториязының эргелекчизи А. А. Саая база Улусчу педагогика төвүнүң башкылары уругларга солун беседаны чоруткан.
Немелде өөредилге төвүнүң башкылары тус-тузунда «Өг – тыва болгаш өске-даа чоннарның чурттаар оран-савазы», «Өгге этикет», «Тыва хеп, ооң онзагайы», «Өгнүң онзагай эдилелдери», «Чеди чүзүн малывыс», «Тыва оюннар» деп темаларга кыска таныштырылганы кылганнар.
«Тыва – эрте-бурунгу шагдан бээр аңчыларның болгаш малчыннарның чурту. Арыг агаары, катаптаттынмас ховар чараш бойдузу, эгээрттинмес эңме-хаяажок мал-маганы тыва кижиге эң-не эргим болуп турар. Тыва кижи кара чажындан таңдызының аңын аңнап, тос чүзүн малын малдап, тодуг-догаа, бай-шыдалдыг чурттап чоруур. Тос чүзүн малга аът, инек, хой, өшкү, теве, иви, сарлык хамааржыр. Амгы үеде ыт биле элчиген база тос чүзүн малче кирип турар, чүге дээрге элчигенни Тывада азырап чоруур малчыннарывыс база бар. Мал-маган бүрүзүн тускай адаар. Чижээ: инек малды – ниитизи-биле бода мал дээр. Хар-назын аайы-биле адаары база аңгы болур: бызаа, молдурга, шары, буга. Аът мал – чылгы, хой-өшкүнү - шээр малдар дээр бис – деп, Улусчу педагогика төвүнүң башкызы Аржаана Григорьевна Чадамба тайылбырлаан.
1944 чылга чедир тыва чоннуң өг-бүлеге кижизидилгениң күштүг талаларын хоочун башкы Валентина Өдүрековна Дөмүр-оол мынчаар тайылбырлаан:
- Чон бүрүзү төрээн дылдыг, онзагай ёзу-чаңчылдарлыг база уруг-дарыг кижизидилгезинде бот-тускайлаң чаңчылдарлыг. Тыва чонда чүгле бургандан чаяаттынган онзагай талалары бар: сыгыртып хөнүгери, девип сундугары, хүрежип ойнаары, кижи болуру чажындан, кижи чугаалажып таныжар, чарыш аъды мунары, белек сунары, мендилежир ёзулал, аалчыны аъткарары.
Улусчу ужурларга тыва чон уруг-дарыын чажындан кижизидип эгелээр. Ол дугайында тыва үлегер домактардан, улустуң аас чогаалындан, тыва классиктиг чогаалдардан көрүп болур.
«Тос-карак – тыва улустуң сүзүглелдиг болгаш хүндүткелдиг онзагай эдилели. Ону кызыл сандан ыяштан, артыш дазылындан азы хадың ыяжындан сиилбип кылыр. Чуктуг ыяштан кылбас. Бистиң өгбелеривис тос чүк, тос дээр, тос ыдык, тос таңды, тос эртине, тос берге деп билиишкиннерлиг чораан, ынчангаш ук эдилелдиң карактарының саны – 9. Оларның сези – черде, а ортузунда 9 дугаары – тос дээрни, Долаан бурганны айтып турар. Тос-карактың чажыы дээрде бурганга чедип турар дээн уткалыг. От ээзи, өлчей-кежик, тараалыг бай-шыдалдыг, мал-маган хоравас, акша-төгерик доктаар, чаштарны камгалаар, аарыг-аржык ойзудар, аас-кежик курайлаар үнелиг эт» - деп, Улусчу педагогика төвүнүң башкызы Светлана Чоодуевна Шулуу-Маадыр уругларга тайылбырлаан.
Оон аңгыда «Бодувус даарап турар бис» бөлгүмнүң башкызы Мая Дыртык-Караевна Делгер «Тыва хеп, ооң онзагайы» деп темага кыска тайылбырны кылган.
Чуруктарны Аржаана Чадамба тырттырган.
#семейныеценности #традиции
Тос ыдык, тос сүзүк, тос эртине, тос берге...
